Parki narodowe i inne formy ochrony – co można, a co jest zabronione?

Polskie przepisy prawa wymieniają 10 form ochrony przyrody. Najważniejsze dwie z nich to parki narodowe i rezerwaty przyrody, czyli obszary, gdzie natura jest najściślej chroniona. Czego turyści nie mogą robić podczas ich zwiedzania? Zajrzeliśmy do Ustawy o ochronie przyrody, by znaleźć tam odpowiedź na to pytanie!

park narodowy

Formy ochrony przyrody – jakie wymieniają przepisy polskiego prawa?

Każdy zapewne słyszał o parkach narodowych czy rezerwatach przyrody, na których obszarach obowiązują przepisy ograniczające działalność człowieka. Jednak to nie jedyne tereny prawnie chronione w Polsce. Aby znaleźć ich pełną listę, musimy zajrzeć do Ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Art . 6.1 przytacza następujące formy ochrony przyrody:

  • parki narodowe, 
  • rezerwaty przyrody, 
  • parki krajobrazowe, 
  • obszary chronionego krajobrazu, 
  • obszary Natura 2000, 
  • pomniki przyrody,
  • stanowiska dokumentacyjne, 
  • użytki ekologiczne,
  • zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, 
  • ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów.

Każda forma ochrony przyrody charakteryzuje się odmiennym ograniczeniami, ponieważ służy innym celom. Warto tutaj jednak wspomnieć, że z perspektywy ochrony natury najważniejsze są parki narodowe i rezerwaty przyrody.

CZY WIESZ, ŻE …

Parki narodowe zajmują 1% całkowitej powierzchni Polski.

Formy ochrony przyrody w Polsce – których jest najwięcej?

Celem tworzenia różnych form ochrony przyrody jest odgrywanie innej roli w systemie ochrony przyrody. Niektóre obszary ze względu na swoje walory lub unikatową florę i faunę wymagają większego reżimu ochronnego, a inne mniejszego. Również nie w każdym miejscu może powstać park narodowy czy rezerwat. Oto liczby związane z formami ochrony przyrody:

parki narodowe23
rezerwaty przyrody1 499
parki krajobrazowe124
obszary chronionego krajobrazu407
obszary Natura 2000145 (obszary specjalnej ochrony ptaków)
849 (specjalne obszary ochrony siedlisk)
pomniki przyrody31 404
stanowiska dokumentacyjne178
użytki ekologiczne7 654
zespoły przyrodniczo-krajobrazowe
Źródło: https://www.gov.pl/web/gdos/formy-ochrony-przyrody.
CZY WIESZ, ŻE …

Największą powierzchnię ponad 59 tys. ha ma Biebrzański Park Narodowy.

Czym różni się park narodowy od parku krajobrazowego?

Określenie park narodowy i park krajobrazowy często stosowane są zamiennie. Na pierwszy rzut oka różnice nie są duże. Okazuje się jednak, że oba te obszary oznaczają coś zupełnie innego, choć mają też elementy wspólne.

Zarówno park narodowy, jak i krajobrazowy to obszary, które chronią naturalną przyrodę i mają ściśle określone granice. Co je różni?

Park narodowyPark krajobrazowy
turyści mogą się poruszać wyłącznie wyznaczonymi szlakami, działalność człowieka jest zakazanabrak ograniczeń dotyczących korzystania z parku, dopóki nie ma to negatywnego wpływu na naturę, na terenie parku krajobrazowego można mieszkać, pracować czy kąpać się w jeziorze
powierzchnia musi wynosić co najmniej 1000 habrak ograniczeń dotyczących powierzchni

Krótka charakterystyka wybranych form ochrony przyrody – od parków narodowych do użytków ekologicznych

Poszczególne formy ochrony przyrody mają odmienne zadania. Nawet bez zaglądania do Ustawy o ochronie przyrody większość osób jest w stanie wskazać, że to parki narodowe i rezerwaty przyrody są najważniejsze. Zobaczmy, co wyróżnia poszczególne formy ochrony przyrody!

  • Park narodowy – zajmuje obszar, który wyróżnia się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, społecznymi, kulturowymi i edukacyjnymi. Park narodowy musi mieć co najmniej powierzchnię 1 000 hektarów. Na wyznaczonym terenie ochronie podlega cała przyroda i walory krajobrazowe.

Parki narodowe zakłada się, by zachować różnorodność biologiczną, zasoby, twory i składniki przyrody nieożywionej oraz walory krajobrazowe, a także w celu przywrócenia właściwego stanu na danym obszarze i odtworzenie siedlisk przyrodniczych, roślin, zwierząt lub grzybów.

  • Rezerwat przyrody – wyznacza się na terenach zachowanych w stanie naturalnym lub zmienionym w niewielkim stopniu. Obejmuje on także ekosystemy, ostoje oraz siedliska przyrodnicze, roślin, zwierząt i grzybów, a także twory i składniki przyrody nieożywionej, które wyróżniają się wartościami przyrodniczymi, naukowymi lub krajobrazowymi.
  • Park krajobrazowy – zakłada się go na obszarze, który powinien być chroniony ze względu na wartości przyrodnicze, historyczne, kulturowe i walory krajobrazowe. Zadaniem parku krajobrazowego jest zachowanie oraz popularyzacja wskazanych powyżej wartości w warunkach zrównoważonego rozwoju.
  • Obszar chronionego krajobrazu – wyznacza się na terenach wyróżniających się krajobrazem o zróżnicowanym ekosystemie, których wartość wynika z walorów turystycznych i wypoczynkowych bądź odgrywają rolę korytarzy ekologicznych (np. dolina Odry).
  • Obszar Natura 2000 – tę formę ochrony przyrody wprowadzono w 2004 roku w związku przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej i Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000. Celem wyznaczania obszarów Natura 2000 jest obecnie ochrona około 200 najcenniejszych i zagrożonych siedlisk przyrodniczych oraz około 1 000 zagrożonych gatunków.

Pozostałe formy ochrony przyrody dotyczą pojedynczych obiektów lub niewielkich miejsc. Na przykład pomnikiem przyrody może być okazałe drzewo, skała czy wodospad. Z kolei za stanowisko dokumentacyjne może zostać uznana jaskinia czy wyrobisko, a za użytki ekologiczne między innymi naturalne zbiorniki wodne, torfowiska czy bagna.

CZY WIESZ, ŻE …

Aż 71% obszaru Tatrzańskiego Parku Narodowego objęta jest ścisłą ochroną. Na drugim miejscu pod tym względem jest Bieszczadzki Park Narodowy, gdzie jest to 70%.

Natomiast zespół przyrodniczo-krajobrazowy może dotyczyć fragmentu doliny czy na przykład pozostałości parku (ważne są w tym przypadku walory estetyczne i widokowe). Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt i grzybów ma na celu zachowanie stanu dziko występujących, endemicznych i rzadkich gatunków.

Zakazy obowiązują na terenie parków narodowych i rezerwatów przyrody – czego nie powinni robić turyści?

Przed wejściem do parku narodowego czy rezerwatu przyrody można znaleźć tablice informacyjne, które wskazują, czego nie wolno robić na obszarze chronionym. Czy wiesz, że zasady te zapisane są w prawie?

Art. 15 pkt 1 Ustawy o ochronie przyrody wymienia czynności, których nie można robić w parkach narodowych i rezerwatach przyrody. Przyjrzyjmy się im z perspektywy turysty!

W parkach narodowych i rezerwatach przyrody zabrania się:

  • chwytania i zabijania zwierząt;
  • niszczenia i zbierania jaj i innych form rozwojowych zwierząt;
  • dewastowania nor, legowisk, gniazd i schronisko zwierząt oraz ich miejsc rozrodu;
  • umyślnego płoszenia zwierząt kręgowych;
  • zbierania, niszczenia i celowego uszkadzania roślin i grzybów;
  • niszczenia i umyślnego uszkadzania, zanieczyszczania i zmieniania obiektów przyrodniczych, obszarów i zasobów, tworów i składników przyrody (np. malowanie sprayem skał!);
  • zbierania skał, także torfu oraz skamieniałości, minerałów, bursztynu i kopalnych szczątków roślin i zwierząt;
  • niszczenia gleby;
  • palenia ognisk (wyjątek to wyznaczone miejsca);
  • palenia wyrobów tytoniowych (wyjątek to wyznaczone miejsca);
  • używania źródeł światła z otwartym płomieniem (wyjątek to wyznaczone miejsca);
  • połowu ryb i innych organizmów wodnych (chyba że są wyznaczone takie miejsca);
  • poruszania się pieszo, na nartach, rowerem czy konno poza wyznaczonymi szlakami i trasami;
  • wprowadzania psów na obszary objęte ochroną ścisłą i czynną (chyba że są wyznaczone miejsca w planie ochrony);
  • wspinaczki, eksploracji jaskiń i zbiorników wodnych (mogą być wyznaczone takie miejsca);
  • zakłócania ciszy;
  • uprawiania sportów wodnych i motorowych (chyba że są wyznaczone obszary);
  • biwakowania poza miejscami wyznaczonymi.

Wyznaczanie miejsc, w których zakazy nie obowiązują, należy do obowiązków dyrektora parku narodowego w przypadku parku narodowego lub do regionalnego dyrektora ochrony środowiska w przypadku rezerwatu przyrody.

co jest zabronione w parku krajobrazowym i rezerwacie przyrody
CZY WIESZ, ŻE …

Najwięcej turystów odwiedza Tatrzański Park Narodowy.

Park krajobrazowy – czego nie można robić?

We wcześniejszej części artykułu przytaczaliśmy zakazy wymienione w Ustawie o ochronie przyrody, które dotyczyły parków narodowych i rezerwatów przyrody. To w takich miejscach ograniczenia są najbardziej restrykcyjne i wiele z nich dotyczy także turystów. Natomiast w przypadku parku krajobrazowego jest zupełnie inaczej – na jego terenie są na przykład grunty rolne i leśne.

W Ustawie o ochronie przyrody znajdziemy art. 17, który wskazuje tylko możliwość wprowadzenia zakazów. W kontekście turystów tylko 3 punkty mają znaczenie, chodzi więc o zakazy:

[…] 2) umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia ich nor, legowisk, innych schronień i miejsc rozrodu oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem amatorskiego połowu ryb oraz wykonywania czynności w ramach racjonalnej gospodarki rolnej, leśnej, rybackiej i łowieckiej; […]
13) organizowania rajdów motorowych i samochodowych;
14) używania łodzi motorowych i innego sprzętu motorowego na otwartych zbiornikach wodnych

Źródło: Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.

Pozostałe punkty dotyczą zabudowy, przekształceń i gospodarowania zasobami znajdującymi się na terenie parku krajobrazowego, więc osoby zainteresowane taką działalnością z pewnością znajdą takie informacje w gminie lub mogą zajrzeć do wskazanej w artykule ustawy.

UWAGA!

Dodatkowo w parku krajobrazowym nie można niszczyć i uszkadzać obiektów o istotnym znaczeniu historycznym i kulturowym, które są wskazane w planie ochrony!

Zakazy obowiązują w przypadku innych form ochrony przyrody w Polsce – co mówi prawo?

Wszystkie formy ochrony przyrody mają na celu dbanie o jej dobro. W przypadku obszaru Natura 2000 nie wymienia się jednoznacznych zakazów. Ustawa wskazuje jedynie, że zabrania się podejmowania działań, które mogą znacząco negatywnie wpłynąć na cele ochrony w związku z wyznaczeniem obszaru Natura 2000. Chodzi więc o:

  • pogorszenie stanu siedlisk przyrodniczych, roślin i zwierząt;
  • negatywny wpływ na gatunki zamieszkujące obszar Natura 2000;
  • pogorszenie integralności obszaru Natura 2000.

Widzimy więc, że to ogólne założenia, które bardziej dotyczą władz, na przykład w kontekście rozbudowy infrastruktury drogowej czy kolejowej.

Z kolej w przypadku pomników przyrody, stanowiska dokumentacyjnego, użytku ekologicznego czy zespołu przyrodniczo-krajobrazowego mogą zostać wprowadzone następujące zakazy (wymieniamy te istotne dla turystów):

  • niszczenia, uszkadzanie i przekształcanie obszaru lub obiektu;
  • celowe zabijanie zwierząt, niszczenie nor, legowisk czy tarlisk;
  • zbioru, uszkadzania i niszczenia roślin i grzybów na obszarze użytków ekologicznych utworzonych w celu ich ochrony.

Większość ograniczeń wymienionych w przepisach Ustawy o ochronie przyrody dotyczy gospodarowania i użytkowania takich obszarów – np. prac ziemnych i wodnych.

Tereny chronione prawem – co można robić?

Różne formy ochrony przyrody wprowadza się, by chronić naturę i krajobrazy. Najbardziej restrykcyjne ograniczenia obowiązują w parkach narodowych i rezerwatach przyrody, co jest dokładnie wyszczególnione w Ustawie o ochronie przyrody. Co można więc tam robić? Poruszać się po wyznaczonych trasach i szlakach, podziwiać piękno przyrody i odpoczywać.

UWAGA!

W zasadach zwiedzania Tatrzańskiego Parku Narodowego wymieniono także zakaz używania dronów, które mogą płoszyć zwierzęta, a także stanowić zagrożenie dla śmigłowców TOPR!

Natomiast na obszarach objętych innymi formami ochrony przyrody ograniczenia są o wiele mniejsze i w wielu przypadkach są one opcjonalne i zależą od konkretnego obiektu. Oczywiście dozwolone są wszystkie czynności, które nie niszczą przyrody. Na przykład w parkach krajobrazowych, na obszarach Natura 2000 można amatorsko łowić ryby, jeśli nie oddziałuje to negatywnie na cele ochrony.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o zakazy w parkach narodowych, rezerwatach przyrody i innych formach ochrony przyrody

Czy we wszystkich parkach narodowych i rezerwatach przyrody obowiązują dokładnie takie same zakazy?
Ile jest w Polsce parków narodowych i rezerwatów przyrody?
Czy do parku narodowego i rezerwatu przyrody można zabrać psa?
PODSUMOWANIE
  • Prawo w Polsce przewiduje dziesięć form ochrony przyrody.
  • Najważniejsze z nich to parki narodowe i rezerwaty przyrody.
  • W Polsce są 23 parki narodowe i jest 1 499 rezerwatów przyrody.
  • W parkach narodowych i rezerwatach przyrody z zasady nie można płoszyć, chwytać i zabijać zwierząt, dewastować ich siedlisk, palić ognisk i wyrobów tytoniowych, łowić ryb, poruszać się poza wyznaczonymi szlakami i wprowadzać zwierząt.
  • Część zakazów jak łowienie ryb, biwakowanie czy palenie ognisk jest dozwolone w wyznaczonych miejscach.
  • Większość zakazów dotyczących różnych form ochrony przyrody związanych jest z zagospodarowaniem i użytkowaniem danego terenu – np. zabudowa czy eksploatacja zasobów.
  • Parki narodowe i rezerwaty przyrody odwiedza się, by podziwiać naturę, a nie jej szkodzić.
Tomasz Sowa
Autor artykułu: Tomasz Sowa

Jestem redaktorem, który pisze artykuły związane z ubezpieczeniami komunikacyjnymi i podróżami. W swoich tekstach staram się wyjaśniać trudne i problematyczne zagadnienia związane z rynkiem ubezpieczeń. W poradach turystycznych zależy mi na przedstawieniu ciekawych miejsc w lekki oraz inspirujący sposób z nutką humoru.

Wystaw ocenę

Dołącz do dyskusji

0 komentarzy

avatar autora komentarza

Uprzejmie informujemy, że komentarze zawierające wulgaryzmy lub informacje niezgodne z zasadami języka polskiego nie będą publikowane w serwisie.

Skomentuj jako pierwszy!
grafika
grafika

Chcesz czuć się bezpiecznie w podróży za niewielkie pieniądze?
Nie przepłacaj! Kup ubezpieczenie turystyczne od 22 zł na tygodniowy wyjazd!